Zarathustra đã nói như thế | Nietzche

Zarathustra đã nói như thế hay là Nietzsche về Siêu Nhân và con người hạ đẳng.



#Zarathustra_đã_nói_như_thế

#Nietzsche


Chuyển sang đọc Nietzsche, nhất là với Thus Spoke Zarathustra, sau một thời gian dài đọc Kierkegaard, là một trải nghiệm khác hoàn toàn. Kierkegaard viết nghiêm nghị, khắc khổ, có phần u tối, và nặng tính học thuật. Nietzsche viết Thus Spoke Zarathustra với giọng điệu hào sảng, phóng khoáng, tràn ngập hình ảnh liên tưởng ẩn dụ, và có lẽ trên tất cả, tràn đầy cảm xúc. Điều này làm cho việc đọc Nietzsche vừa khó vừa dễ. Dễ đọc, vì là tác phẩm triết học, nhưng “Zarathustra đã nói như thế” không hề khô khan, không hề làm người đọc nặng đầu mệt mỏi bởi các lý luận và khái niệm triết học loằng ngoằng và trừu tượng. Trái lại, nhiều đoạn trong “Zarathustra đã nói như thế” khiến người đọc có cảm tưởng mình đang đọc một tác phẩm thơ, một bài thánh ca, hay một cuốn tiểu thuyết với đủ các nhân vật, đủ các tính cách, đủ suy nghĩ khác nhau, thay đổi và phát triển theo thời gian, chứ không phải là đang đọc một cuốn sách triết học. Khó đọc, bởi sự tràn ngập các hình ảnh ẩn dụ liên tưởng, các nhân vật mang tính biểu trưng, các câu chuyện ngụ ngôn, làm cuốn sách có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, và đương nhiên là theo cả những cách có lẽ hoàn toàn trái ngược với mong muốn của tác giả, như lịch sử đã chứng minh. Vì vậy, cách mình đọc và hiểu Nietzsche, tạm thời ghi lại dưới đây, hoàn toàn cũng có thể là một sai lầm.


“Zarathustra đã nói như thế” chứa đựng hầu hết các tư tưởng triết học quan trọng của Nietzsche, được ông phát triển sâu và tập trung hơn trong các tác phẩm trước đó và sau này, nhưng có lẽ một trong những hình ảnh/tư tưởng quan trọng nhất của tác phẩm là khái niệm Siêu Nhân (Superman hay Overman - dịch từ nguyên bản tiếng Đức : Übermensch). Đây có lẽ cũng là một trong những tư tưởng được diễn giải theo nhiều cách nhất (hiểu sai nhiều nhất?) của Nietzsche. Über trong tiếng Đức có nghĩa gần như over, above hay beyond, across trong tiếng Anh. Dựa vào đó, Übermensch có lẽ hàm ý chỉ sự vượt lên trên, sự chiến thắng chính bản thân, sự vượt qua tất cả các khái niệm, tư tưởng truyền thống đã định nghĩa, đã tạo nên con người trong lịch sử từ trước tới nay. Vì vậy, trong các cách dịch, Overman có lẽ là cách ổn thỏa hơn cả, khi mà Superman và Siêu Nhân dễ làm người đọc liên tưởng tới các siêu anh hùng người dơi, người nhện, người sắt với sức mạnh thể chất siêu nhiên của thời đại Avengers và Hollywood. Overman của Nietzsche hoàn toàn cũng có thể mang ý nghĩa sức mạnh thể chất, nhưng với ông, điều quan trọng hơn cả làm nên đặc tính của Overman là ý chí, sức mạnh tinh thần, như đã nói, sự vượt qua và chiến thắng bản thân:


“I teach you the Overman. Man is something that shall be overcome. What have you done to overcome him? (Ta rao giảng với các ngươi về Siêu nhân. Con người là cái gì cần phải được vượt qua. Các ngươi đã làm gì để vượt qua con người?)”


Sự chiến thắng bản thân đó đương nhiên bao gồm sự vượt qua các giới hạn và khiếm khuyết cá nhân, nhưng rộng hơn là ý chí tự tạo cho mình một giá trị, một ý nghĩa, một mục đích cho sự tồn tại. Giá trị được tạo ra này sẽ trở thành bệ phóng đẩy con người không những vượt lên trên các giới hạn của bản thân mà còn vượt qua tất cả các giá trị văn hóa tư tưởng truyền thống được tạo ra và tiếp nhận vô thức bởi đám đông, bấy lâu kìm hãm sự phát triển của một con người.


“Cho đến nay, tất cả những sinh vật đều đã sáng tạo nên một cái gì vượt quá chúng, các ngươi lại muốn mình là nghịch triều trong cơn sóng lớn ấy, muốn quay trở lại với con thú hơn là vượt qua con người sao? Con khỉ đối với con người là gì? Một đối tượng cười nhạo hay một sự hổ thẹn đầy đớn đau. Và con người cũng phải như thế đối với Siêu nhân: một đối tượng để cười nhạo hay một hổ thẹn đớn đau.”


Đối với Nietzsche, việc tự thân tạo ra một giá trị, một mục đích cho đời sống, không chờ đợi, không tiếp nhận một giá trị có sẵn bởi đám đông, chính là mục tiêu cao cả nhất của sự tồn tại:


“The Overman is the meaning of the Earth. Let your will say: the Overman shall be the meaning of the Earth (Siêu nhân là chiều hướng, là ý nghĩa của trái đất. Ý chí các ngươi phải bảo: Siêu nhân phải là chiều hướng, ý nghĩa của trái đất.)”

Nietzsche cho rằng, con người hiện tại, với sự hèn nhát, lười biếng và xu hướng co cụm bầy đàn, gần gũi với loài khỉ và linh trưởng hơn là với sự dũng cảm đơn độc một mình đối đầu với khó khăn thử thách của overman. Vì vậy, con đường khiến con người trở thành một overman là một con đường chông gai và khó khăn, đòi hỏi con người phải biết hy sinh bản thân, coi thường hạnh phúc trần tục, và sẵn sàng chào đón các mất mát, đau đớn, và gian khổ. Mục đích cuộc đời đối với Nietzsche, không phải là sự yên ổn bình an phẳng lặng, không có chông gai, không có thử thách. Mưu cầu cuộc sống hạnh phúc thanh thản như vậy đối với Nietzsche, chỉ là dấu hiệu của sự hèn nhát. Cuộc chiến khiến con người trở thành overman đòi hỏi sự hy sinh bản thân, đòi hỏi sự đơn độc u ám từ từng cá nhân, như từng giọt mưa nặng nề rơi từ đám mây đen báo hiệu tiếng sét:


“Sá gì hạnh phúc của ta! Hạnh phúc ấy là sự nghèo nàn, nhơ bẩn và sự tự mãn đáng thương. Thế mà, hạnh phúc của ta lẽ ra phải làm cho chính cuộc hiện sinh thành chính đáng! [...] Ta yêu những kẻ nào chỉ biết sống bằng cách làm cho mình trầm một, diệt vong, vì họ đang bước qua bờ bến bên kia.Ta yêu những kẻ không để tâm tìm kiếm bên kia những vì sao một lý lẽ để diệt vong hay để hy sinh, mà trái lại chỉ hy sinh dâng hiến cho mặt đất, để một ngày kia, thời đại của Siêu nhân ngự trị trên mặt đất. Ta yêu kẻ nào có linh hồn phung phá, không muốn người khác cảm ơn mình và cũng chẳng hồi trả lại: bởi vì họ luôn luôn ban phát và không muốn trì thủ lấy cho mình.Ta yêu kẻ nào hổ thẹn khi vận may ngả về với mình, và tự đặt câu hỏi: ta có gian lận chăng? - bởi vì họ muốn diệt vong.Ta yêu những kẻ nào tựa như những giọt nặng đang kiên trì rơi từng giọt một từ tảng mây tối ám lơ lửng trên đầu loài người: họ báo trước lằn chớp dữ đang đến và diệt vong với tư thế là những người tiên báo. Này đây, ta là một đấng tiên tri của sấm sét, một giọt nặng rơi từ mây xuống: sấm sét đó tên là Siêu nhân.”

Khái niệm siêu nhân (overman) của Nietzsche, vì vậy có lẽ không nên bị lẫn lộn với thuyết tiến hóa của Darwin như vẫn thường bị. Khi mà thuyết tiến hóa là khái niệm khoa học khách quan nhấn mạnh vào sự biến đổi/tiến triển của cả một giống loài để thích nghi với điều kiện sinh học của môi trường sống, còn overman của Nietzsche là một sự chiến đấu tinh thần mang nặng tính chủ quan, phụ thuộc vào bản thân mỗi con người. Quan trọng hơn, càng không nên lẫn lộn overman của Nietzsche với khái niệm “con người thượng đẳng” chỉ dựa trên các yếu tố sinh học và chủng tộc, được Hitler và chủ nghĩa phát xít phát triển nhằm đề cao chủng tộc Đức và đàn áp các giống người khác. Chủ nghĩa dân tộc quốc gia cực đoan, sự toàn trị của hệ thống nhà nước, luôn là một trong những điều mà Nietzsche căm ghét nhất.


Trong tác phẩm, Zarathustra lần đầu rao giảng về Overman cho con người khi ông xuống núi, đặt chân vào một thành phố ở ven rừng. Nhưng đáp lại sự cuồng nhiệt của Zarathustra về Overman, chỉ là tiếng cười nhạo chế giễu của đám đông. Cho rằng hình ảnh Overman xúc phạm lòng kiêu hãnh của con người, Zarathustra bèn giảng cho họ về chủng người đáng khinh bỉ nhất: The Last Man (Ultimate man) hay con người hạ đẳng. Trái ngược hoàn toàn với Overman, The Last Man tồn tại, đi qua cuộc đời mà không hề đặt ra cho mình một mục tiêu cao cả nào, không hề có mong muốn chiến thắng, vượt lên trên bản thân. Như một mảnh đất trở nên cằn cỗi, như một cây cung quên mất cách rung dây để bắn cung đến những bến bờ xa thẳm, như một tâm hồn đánh mất sự cuồng nhiệt hỗn mang để không còn có thể sinh ra các vì sao. The Last Man, con người hạ đẳng chỉ có mục tiêu duy nhất là bình an yên ổn và mưu cầu hạnh phúc. “Tình yêu? Sáng tạo? Khát vọng? Sao trên trời? Mấy cái đó là thứ gì vậy?” Con người hạ đẳng nhất hỏi như thế và nheo nheo một mắt.” The Last Man đâu cần những điều đó nữa, vì họ đã tạo ra hạnh phúc. Hạnh phúc được The Last Man tạo ra và có được bằng cách từ bỏ và trốn tránh khó khăn gian khổ, tìm đến những vùng đất ấm áp yên ổn và dễ dàng. Vì ai mà không cần sự ấm áp, ai mà không cần sự hiện diện của đám đông để chia sẻ hơi ấm. Tất cả những người tìm kiếm sự cô độc, tìm kiếm khó khăn thử thách từ trước đến nay đều là những kẻ điên cần được đưa vào nhà thương. The Last Man vẫn làm việc, nhưng tránh xa sự quá độ. Không nghèo quá, không giàu quá, không vui quá , không buồn quá. Vì tất cả những sự quá độ đều đòi hỏi quá nhiều sức lực. The Last Man, giống như loài bọ rệp, đề cao trên tất cả sự tồn tại toàn vẹn và bình yên của bản thân, vì vậy giống loài của họ tồn tại trường cửu cùng với mặt đất, không thể bị hủy diệt. Chúng ta đã tạo ra hạnh phúc, the Last Man tuyên bố, một chút thuốc dùng thỉnh thoảng lúc này lúc nọ, thế là đủ để có những giấc mộng thoải mái dễ chịu. Và quan trọng nhất, một chút thuốc vào cuối đời, vậy là đủ để có một cái chết thoải mái dễ chịu. Trái ngược với mong đợi của Zarathustra, đám đông cuồng nhiệt và reo vui với hình ảnh The Last Man, mong muốn được ngay lập tức trở thành họ: “Give us this last man, O Zarathustra”, they shouted, “turn us into these last men, and you can have your Overman!”


Với miêu tả của mình về the Last Man, nhiều người cho rằng Nietzsche như là một nhà tiên tri. Bởi vì, khi nói về the Last Man, có phải chăng Nietzsche cũng đang dùng ngòi bút để miêu tả về chính tôi, về chính các bạn, về chính con người chúng ta trong xã hội hiện đại. Về những con người bé nhỏ tràn ngập khắp nơi trên mặt đất với những mong mỏi bé nhỏ, quên đi những giá trị lớn lao nhưng đầy nguy hiểm để tập trung vào những điều bé nhỏ an toàn. Sợ hãi và trốn chạy trước mỗi gian nan thử thách, chỉ mong được đi qua cuộc đời phẳng lặng bình yên và có một cái chết nhẹ nhàng dễ chịu. Như những cây cung đã quên mất cách búng dây, như những tâm hồn đã đánh đổi sự hỗn mang trong mình để có được sự an nhàn, thanh tịnh, để rồi không còn có thể sinh ra được bất cứ một ngôi sao lung linh nhảy múa nào trên bầu trời đêm (One must have chaos within oneself to be able to give birth to a dancing star).


Nhân Sinh Đẻ

bookshop-fahasa.jpg
bookshop-tiki.jpg

35 Lê Văn Chí street

Linh Trung, Thủ Đức, TPHCM

info@bookshop.vn

Connect with us
SUBSCRIBE

Copyright © 2019 Bookshop. All rights reserved.

  • Black Facebook Icon
  • Black YouTube Icon
  • Black Instagram Icon
  • Black Twitter Icon