Lịch sử - Herodotus

Hay là 10 lý do "Lịch sử" sẽ chinh phục bạn.


“Lịch sử” là một tác phẩm đồ sộ do Herodotus, một học giả nổi danh thời Hy Lạp cổ đại viết ra. Nhắc đến lịch sử, nhiều bạn có thể sẽ hình dung ra ngay những tính từ thường được gán cho môn này như khô khan, chán ngắt, tuy nhiên “Lịch Sử” của Herodotus lại là cuốn sử hoàn thiện, hệ thống đầu tiên của nhân loại, nó tuyệt vời đến mức sẽ xô đổ các thành kiến của bạn về đề tài này. Trong phạm vi bài viết, tôi xin chỉ xin chọn ra và trình bày về 10 lý do bạn sẽ bị “Lịch Sử” chinh phục.

I. Tác giả là Herodotus Herodotus được biết đến như là “cha đẻ môn lịch sử”, điều này ai mà chẳng biết.

“Có lẽ hoàng đế Alexander sở hữu một kiến thức rộng về Ai Cập vì thày dạy học của ông là hiền triết Aristotle, vốn là môn đệ của môn phái triết học do một người Ai Cập tên là Sinuhe khởi xướng. Học trò môn phái này đều là những triết gia nổi danh ở Hy Lạp như Socrates, Plato, Aristotle, Pythagore, Thales, Lycurgus, Solon, Herodotus, Epictetus, v.v...”

(Trích: “Sinuhe Egyptilainen” được dịch và giới thiệu dưới tên “Dấu chân trên cát”)

Rõ ràng Herodotus tề danh với những con người lỗi lạc mà tư tưởng và tác phẩm của họ sống mãi đến tận bây giờ. Dù bạn là ai, khi đang đọc những dòng này, tôi tin bạn cũng đã đọc vài tác phẩm của các triết gia kể trên, bạn không tin ư? “Định lý Thales” (hay đọc là Ta Let) hay “định lý Pythagore” (hay đọc là Pitago) chẳng phải đã “ám ảnh” bạn suốt những năm học cấp 2 còn gì?

II. Tác phẩm là “Lịch Sử”

“Ta kể lại những câu chuyện của Herodotus, các chú bé chăm chú lắng nghe, thái độ thay đổi hẳn. Đầu tiên họ chỉ nghe vì tò mò, muốn được biết những điều mà cha mẹ họ không biết, nhưng lúc mắt họ sáng lên khi nghe những câu chuyện của thế giới rộng lớn ngoài kia, ta tin rằng tất cả các thày giáo của ta ở Cardia sẽ phải ghen tị với cơ hội được nói trước những học trò quý như vậy.” (Trích: “Lịch sử” của Iwaaki Hitoshi)

“Lịch Sử” hấp dẫn vậy đấy, với một giọng kể truyền cảm, những câu chuyện của Herodotus sẽ thu hút bất kỳ ai.

III. “Lịch Sử” là một công trình khảo cứu quy mô, giá trị.

Tác phẩm của Herodotus được trình bày vô cùng khoa học, giúp thuận lợi cho việc tra cứu. Về tổng thể tác phẩm chia làm 9 quyển, được đặt tên theo tên của các vị thần (Kleio, Euterpe, Thaleia, Melpomene, Terpsikhore, Erato, Polymnia, Ourania, Kalliope), trong mỗi quyển lại được đánh số tại từng phần nội dung. Ví dụ bạn đọc được một trích dẫn ghi là “Polymnia, 226”, bạn sẽ chỉ cần tìm quyển Polymnia và lật đến tiết 226, bạn sẽ tìm thấy một câu chuyện thú vị, câu chuyện về 300 chiến binh Sparta chiến đấu với 3.000.000 quân Ba Tư hùng hậu tại Thermopylai:

"Khi được một người Trakhis cho hay rằng khi man tộc (chỉ quân Ba Tư) bắn tên, chúng sẽ làm che khuất ánh sáng mặt trời bởi số tên nhiều vô kể, Dienekes (một chiến binh Sparta) không hề lo ngại trước chuyện này mà coi thường số lượng của quân Media, nói rằng những vị khách người Trakhis đã mang đến tin tốt lành, bởi nếu quân Media làm che khuất ánh sáng của mặt trời, trận chiến chống lại bọn họ sẽ diễn ra trong bóng râm chứ không phải dưới nắng."(Polymnia, 226)

Việc trình bày tác phẩm cùng với phần phụ lục chi tiết là vô cùng cần thiết bởi khối lượng kiến thức về địa lý, văn hóa, tín ngưỡng, sự kiện, nhân vật v.v... của Lịch Sử là rất rất rất lớn. IV. “Lịch Sử” kể lại quá khứ theo phong cách sử thi.

Khi Herodotus viết tác phẩm của mình, để quảng bá nó ông đã đọc to tác phẩm của mình cho các khán giả tại các đại hội thể thao Olympic nghe. Vì vậy, để thu hút người nghe (người đọc), ngoài lối kể truyện hấp dẫn, Herodotus thường xuyên đưa vào câu chuyện của mình những thông tin bên lề lý thú, với khán giả của ông thời đó và với cả các đọc giả của ông bây giờ.

Có ý kiến cho rằng tác phẩm của Herodotus tuy tiết lộ cho chúng ta nhiều điều về thế giới cổ đại nhưng không phải tất cả tác phẩm của ông đều đáng tin cậy, ví dụ ông viết về một người đàn ông khổng lồ một mắt, chiến đấu với những con điểu sư để lấy vàng. Tôi khẳng định những người đưa ra những ý kiến kiểu đó chưa từng đọc kỹ tác phẩm của Herodotus bởi đoạn về Bắc Âu đó ông đã viết như sau:

“Và ở phía bắc châu Âu, chắc chắn có một lượng vàng lớn hơn nhiều so với ở bất cứ vùng đất nào khác. Còn lượng vàng này được khai thác như thế nào tôi lại không thể nói một cách chắc chắn, song người ta kể rằng vàng là do những con quái vật mình sư tử đầu chim đoạt từ tay người Arimaspoi, một chủng người một mắt. Song tôi không tin cả câu chuyện này” (Thaleia, 116)

Rõ ràng là Herodotus đã không tin, nhưng ông cũng chưa có cơ hội tới tận xứ Bắc Âu lạnh giá để kiểm chứng, và ông cũng chưa tìm được những thông tin từ khác phía về cùng câu chuyện này, vì vậy ông vẫn cứ ghi lại (nêu quan điển của mình), để người đời sau (khi đã đi xa hơn và hiểu biết hơn) có thể tự đánh giá lại tính xác thực của câu chuyện.

V. Gặp lại các anh hùng thời thơ ấu. Trong tác phẩm của Herodotus bạn sẽ được gặp lại:

  • Người Argos (Argonaut) những kẻ đã phiêu lưu trên con tàu Argo cùng người anh hùng Jason, bôn ba trên biển tìm kiếm bộ lông cừu vàng.

  • Công chúa Io, tình nhân của thần Zeus, Theo thần thoại, để che dấu người tình khỏi con ghen của Hera, Io bị Zeus biến thành con bò cái trắng tuyệt đẹp và con bò Io đã thực hiện một chuyến phượt phi thường từ Hy Lạp tới tận Ai Cập. Tại Ai Cập Io được tôn thờ như một vị thần và người Ai Cập cũng vì vậy không ăn thịt bò.

  • Hercule, người hùng đã thực hiện 12 kỳ công phi thường.

  • Perseus, người hùng đã đánh bại Medusa, Kraken, cứu công chúa Adromeda, thủy tổ của dân tộc Ba Tư.

  • Theseus, người hùng đã đánh bại Nhân Ngưu Minotar.

  • Paris thành Troy và nàng Helene.

  • V.v...

Các nhân vật từ thần thoại Hy Lạp đã bước vào tác phẩm “Lịch Sử” trên cương vị là các nhân vật lịch sử. Là một người đam mê Thần Thoại Hy Lạp, những trang viết lần về quá xứ xa rất xa để tìm kiếm gốc tích về các anh hùng thần thoại “phiên bản lịch sử” thực sự hút hồn tôi.

VI. Những bài học lịch sử. Lịch sử nhân loại là những vòng lặp liên hồi, bất tận, chả thế mà người ta hay nói “bánh xe lịch sử”. Các sự kiện diễn ra trên thế giới ngày nay là tiếng vọng hoặc ảnh phản chiếu của các sự kiện đã xảy ra từ thời xa xưa. Những “vết xe lịch sử” hay những bài học lịch sử vốn được viết nên bằng xương máu, mồ hôi, được đắp đầy bằng cơ man sinh mệnh con người vì vậy chưa bao giờ mất đi giá trị của chúng. “Vết xe lịch sử” mang theo nó lời cảnh tỉnh cho cả một thời đại, một quốc gia, một dân tộc, một dòng tộc và một con người.

Trong vô số những bài học lịch sử vô cùng ấn tượng mà Herodotus đã kể, có cả những bài học về hạnh phúc. Khi Kroisos, vị vua vô cùng giàu có và quyền lực, hỏi nhà hiền triết Solon về hạnh phúc, triết gia đã trả lời như sau:

“... Chính vì thế, hỡi Kroisos, con người hoàn toàn là một tạo vật của sự tình cờ. Về phần ngài, tôi thấy ngài vừa giàu có vô cùng, vừa là vua của muôn vạn thần dân, nhưng tôi chưa thể gọi ngài là người như ngài đòi hỏi cho tới khi tôi được biết ngài đã sống hết cuộc đời với một kết thúc tốt đẹp. Vì người rất giàu vẫn chưa được coi là hạnh phúc hơn người chỉ đủ sống qua ngày, trừ khi vận mệnh cũng ban cho anh ta được kết thúc cuộc đời êm đẹp, mà vẫn có trong tay mọi thứ tốt lành.” (Kleio, 32)

2.500 sau, những lời của Solon vẫn khiến nhân loại vẫn ngỡ ngàng.

VII. Hiểu biết lịch sử để làm gì?

Câu hỏi này tôi đặt ngay ra sau phần về “vết xe lịch sử”, bởi hiểu biết lịch sử giúp bạn “không đi vào những vết xe đổ”. Để thêm phần lãng mạn cho nội dung này, tôi sẽ kể một chuyện tình.

Eumenes xứ Cardia (362 - 316 TCN), là một học giả uyên bác đồng thời là một chiến binh gan dạ. Người con gái mà ông yêu được gả cho con trai một thành chủ của thành bang lân cận (một cuộc hôn nhân chính trị, vì làng của cô gái và thành bang kia vừa xảy ra chiến tranh nên họ muốn thông qua cuộc hôn nhân này như một hiệp ước hòa bình). Cô gái đã muốn Eumenes cùng mình bỏ trốn nhưng ông đã nói:

- Nó cũng giống như cuộc chiến thành Troy khi Paris bỏ trốn cùng Helene. Theo Herodotus, trong thời gian chiến sự, Paris và Helene đã không ở Troy, họ sống ở Ai Cập, họ đã hi sinh bao sinh mạng vô tội cho hạnh phúc của họ. Sống như vậy cũng được, nhưng anh nghĩ không ai trong hai đứa mình làm được điều đó.

Cô gái trả lời: Em hiểu rồi, em ghét Herodotus, nhưng em sẽ không là Helene còn anh cũng không là Paris, anh phải là Odyssey.

Sau đó đám cưới diễn ra hạnh phúc, Eumenes ra đi, và hòa bình lâu dài trên miền đất đó. Hẳn bạn đã có câu trả lời cho câu hỏi: Hiểu biết lịch sử để làm gì?

VIII. “Ném đá hội nghị” Ngày nay chúng ta dùng quá quen thuộc thuật ngữ “ném đá hội nghị” hay ngắn gọn là “ném đá”, “quăng gạch” khi tham gia các sự kiện hay khi online đến mức chẳng buồn thắc mắc nó bắt nguồn từ đâu? Tác phẩm của Heridotus sẽ giải đáp cho chúng ta.

“Khi Mourykhides tới Hội trường (của liên minh Hy Lạp) và nhắc lại những lời của Mardorios (tướng Ba Tư), một hội viên là Lykidas bày tỏ quan điểm rằng tốt hơn nên đón nhận đề nghị được Mourykhides mang tới và đem đề nghị này ra bàn với dân hội. Lydias đưa ra ý kiến như vậy có thể vì ông đã nhận tiền từ Mardorios, cũng có thể vì suy nghĩ riêng của chính ông ta. Dù là thế nào đi nữa, người Athenai, cả các hội viên lẫn những người ở ngoài, khi nghe được những lời đề nghị đều rất phẫn nộ, vậy là họ vây quanh Lykias và ném đá ông ta đến chết.” (Kalliope, 5)

IX. “Đuổi hình bắt chữ” cùng các thần dụ - lời tiên tri.

Khi một biến cố xảy ra trong đời sống, con người thời xưa thường lui tới các ngôi đền thiêng để tham vấn các vị thần, nghe thần dụ thông qua các dự ngôn giả. Các thần dụ phần đa mơ hồ, khó hiểu vì vậy rất thú vị để khám phá chúng.

“Đáng sợ và cuồng nộ, kẻ muốn nuốt chửng mọi thứ. Thanh đồng chạm thanh đồng, và Ares sẽ nhuộm đỏ biển Bằng máu. Khi đó con trai toàn tri của Kronos Và bà chủ Nike sẽ mang tới Hy Lạp ngày tự do.” (Ourania, 77)

Câu 1, ám chỉ Xerxes, hoàng đế Ba Tư đang chinh phạt Hy Lạp, thần dụ nói ông ta muốn “nuốt chửng mọi thứ” bởi trên thực tế Xerxes thậm chí còn muốn thống trị cả... vũ trụ.

Câu 2, Ares là thần chiến tranh, thanh đồng là vật liệu chế tác vũ khí phổ biến. Hy Lạp – Ba Tư chắc chắn phải diễn ra một trận đại chiến, và trận chiến quyết định ấy phải diễn ra trên biển.

Câu 3, tuy Kronos có 4 con, 3 trai, 1 gái nhưng khi nhắc tới “con trai toàn tri của Kronos” thì đó chính là thần Zeus chúa tể, chủ nhân của lưỡi tầm sét, nhắc tới Zeus là nhắc tới bão tố, sấm sét khủng khiếp. Bão tố sẽ là đồng minh quan trọng của Hy Lạp.

Câu 4, Nike là nữ thần chiến thắng, thường xuất hiện trong điêu khắc với hình ảnh là 1 thiên thần có cánh đứng trên bàn tay của thần trí tuệ Athena. Nike xuất hiện là điềm báo khải hoàn và vinh quang cho liên minh Hy Lạp trong cuộc chiến không cân sức với liên quân Ba Tư.

Lịch sử nhân loại cũng chứng minh nhiều vị vua đã “ngã ngựa”, nhiều dân tộc đã bị xóa tên trên bản đồ chỉ vì... dịch sai những lời tiên tri (hoặc nghe theo những lời tiên tri... dỏm)

X. Herodotus xuất hiện trong chính kiệt tác của mình. Thật bất ngờ! Chúng ta đã quá quen với việc Stan Lee, cha đẻ của các siêu anh hùng, xuất hiện trong các phim của Marvel, đến độ khi một bộ phim đóng nhãn Marvel ra mắt, dân tình lập tức đóng vai “super soi” để xem Stan Lee xuất hiện trong cảnh phim nào và với vai trò nào. Herodotus cũng xuất hiện trong chính tác phẩm của ông như một vai cameo. Ở đâu thì tôi không nói, bạn tự tìm kiếm nhé.

Chúc bạn có những trải nghiệm mới mẻ cùng Lịch Sử.


Đặng Xuân Lương


Thủ Thư chú thích: Cuốn sách này cũng nằm trong Top 10 cuốn sách ấn tượng năm 2019 của chính tác giả.

Tham gia thảo luận ngay về những cuốn sách đáng đọc tại: https/bookshop.vn/newsfeed

0 views
bookshop-fahasa.jpg
bookshop-tiki.jpg

35 Lê Văn Chí street

Linh Trung, Thủ Đức, TPHCM

info@bookshop.vn

Connect with us
SUBSCRIBE

Copyright © 2019 Bookshop. All rights reserved.

  • Black Facebook Icon
  • Black YouTube Icon
  • Black Instagram Icon
  • Black Twitter Icon